15 czerwca 2026 roku na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego odbyła się Konferencja im. Jerzego Regulskiego - „Odporność samorządu terytorialnego i kierunki zmian instytucji samorządowych”. Organizatorzy wydarzenia połączyli refleksję nad przyszłością samorządu z pamięcią o dorobku tych, którzy kształtowali jego podstawy.

Wybór terminu konferencji miał również wymiar symboliczny – odbyła się ona w rocznicę urodzin prof. Michała Kuleszy, jednego z współtwórców polskiej reformy samorządowej.

Wydarzenie zostało zorganizowane wspólnie przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego, Towarzystwo Urbanistów Polskich oraz Uniwersytet Łódzki.

 

Oficjalne otwarcie konferencji

Otwierając wydarzenie prof. Joanna Regulska odwołała się do dorobku naukowego i publicznego swojego ojca, prof. Jerzego Regulskiego. Członkini Rady Fundatorów skoncentrowała się na historycznym znaczeniu reformy decentralizacyjnej z 1990 roku, wskazując na kluczowy element tamtych przemian, jakim było skuteczne zlikwidowanie pięciu monopoli państwa totalitarnego.

Analizując współczesne realia prof. J. Regulska sformułowała tezę, że przy obecnym poziomie polaryzacji, głębokich sporach politycznych oraz silnych napięciach partyjnych, powtórzenie tak radykalnej i zgodnej reformy byłoby współcześnie niemożliwe do przeprowadzenia. Jej słowa niosły ze sobą także ważny ładunek troski o jutro. Diagnozując współczesne zagrożenia – od kryzysów klimatycznych i centralizacji władzy, aż po bolesne zjawiska ksenofobii i osłabienia zaufania publicznego – Członkini Rady Fundatorów przypomniała, że odporność samorządu nie jest czymś stałym i oczywistym. To nieustanna odpowiedzialność za ochronę demokracji lokalnej w świecie pełnym niepewności.

 

Panele dyskusyjne

Panel I. Odporny samorząd wobec wyzwań współczesności

Pierwszy panel został poświęcony analizie wyzwań stojących przed jednostkami samorządu terytorialnego, ze szczególnym uwzględnieniem konieczności zestawienia perspektywy naukowej z realną praktyką zarządczą. Dyskusję moderował dr hab. Mariusz Sokołowicz, prof. UŁ (Dziekan Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego).

W panelu udział wzięli:

· dr hab. Agnieszka Piskorz-Ryń (prof. ucz. Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie),

· dr Jakub Kwaśny (Prezydent Miasta Tarnowa),

· dr Dorota Sikora-Fernandez (Uniwersytet Łódzki),

· dr hab. Piotr Szukalski (prof. ucz. Uniwersytet Łódzki).

Dyskusja koncentrowała się wokół czterech zasadniczych obszarów tematycznych:

1. Wyzwania demograficzne i depopulacja struktur lokalnych

· Prof. dr hab. Piotr Szukalski zwrócił uwagę na rozbieżności w oficjalnych statystykach publicznych, które zniekształcają rzeczywisty obraz liczby ludności w poszczególnych regionach. Jako kluczowy problem zdiagnozował drenaż demograficzny – masowy, selektywny odpływ ludzi młodych z mniejszych powiatów i gmin do wiodących metropolii. Proces ten drastycznie zmienia strukturę wiekową lokalnych społeczności, co w perspektywie najbliższych dekad przełoży się na gwałtowny wzrost liczby zgonów przy jednoczesnym braku zastępowalności pokoleń.

· Dr Jakub Kwaśny zilustrował tezę przedmówcy realnymi danymi z zarządzanego przez siebie miasta - Tarnowa. Wskazał na potężne anomalie statystyczne – rozbieżność między oficjalnymi danymi GUS a ewidencją wynikającą z systemu gospodarki odpadami czy rejestrów meldunkowych wynosi w przypadku Tarnowa od kilkunastu do nawet dwudziestu tysięcy mieszkańców na niekorzyść realnego stanu. Tego typu niedoszacowanie rodzi konkretne konsekwencje finansowe, m.in. drastycznie utrudniając pozyskiwanie zewnętrznych środków pomocowych, których przyznanie jest często warunkowane liczbą ludności. Prezydent sformułował postulat konieczności wdrożenia systemowego, odgórnego wsparcia państwa dla miast średniej wielkości, tracących funkcje społeczno-gospodarcze. Wsparcie to powinno objąć w pierwszej kolejności sferę mieszkalnictwa, zrównoważonego transportu oraz edukacji, by zatrzymać proces odpływu młodych rezydentów.

2. Kultura współpracy międzygminnej i centra usług wspólnych

· Dr Jakub Kwaśny poddał krytyce dotychczasowy poziom utrwalonej kultury kooperacji między polskimi gminami. W jego ocenie realne partnerstwo pojawia się niemal wyłącznie koniunkturalnie – w momentach dystrybucji i podziału funduszy unijnych. Zaapelował o wypracowanie trwałych, systemowych mechanizmów finansowych i zachęt ustawowych, które skłaniałyby samorządy do realnego łączenia zadań publicznych w formule związków międzygminnych.

· Do tego postulatu przychylił się prof. dr hab. Piotr Szukalski, argumentując, że postępująca depopulacja – dotykająca zwłaszcza gminy małe, liczące poniżej 2–3 tysięcy mieszkańców – w sposób bezwzględny wymusi na nich rezygnację z samodzielnego realizowania niektórych zadań. Samorządy te zostaną zmuszone do tworzenia centrów usług wspólnych oraz współdzielenia instytucji lokalnych, gdyż tylko taka konsolidacja pozwoli na utrzymanie elementarnej jakości świadczeń publicznych przy kurczących się budżetach.

3. Bezpieczeństwo informacji, zarządzanie danymi i dezinformacja

· Prof. dr hab. Agnieszka Piskorz-Ryń wskazała na dualistyczny charakter danych publicznych w strukturach samorządowych. Z jednej strony stanowią one kluczowy, nowoczesny zasób rozwojowy, z drugiej zaś – ich masowe i bezkrytyczne udostępnianie rodzi poważne ryzyka z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa. Prelegentka podkreśliła, że każdorazowe upublicznienie rejestrów wymaga rzetelnej oceny ryzyka. Ekspertka zwróciła również uwagę na brak jasnych, kompleksowych regulacji prawnych określających granice i obowiązki aktywnej polityki informacyjnej samorządów. Przejawia się to m.in. w bezradności instytucjonalnej wobec zjawiska dezinformacji i fake newsów uderzających w lokalną stabilność, z którymi urzędy muszą mierzyć się bez odpowiednich narzędzi systemowych.

4. Odporność cyfrowa, niedobory kadrowe i sztuczna inteligencja

· Dr Dorota Sikora-Fernandez zdefiniowała pojęcie odporności cyfrowej jako stałą zdolność struktur samorządowych do nieprzerwanego świadczenia usług na rzecz mieszkańców, nawet w warunkach kryzysowych lub przy głębokich zakłóceniach systemów informatycznych. Zidentyfikowała przy tym trzy główne bariery technologiczne:

1. Silosowość danych – brak integracji i wymiany informacji pomiędzy poszczególnymi wydziałami wewnątrz samych urzędów.

2. Uzależnienie technologiczne – niebezpieczne uzależnienie operacyjne samorządów od prywatnych, zewnętrznych korporacji dostarczających oprogramowanie IT.

3. Deficyt zaufania społecznego – wyraźny opór i lęk mieszkańców przed automatyzacją procesów decyzyjnych z wykorzystaniem algorytmów sztucznej inteligencji, co wynika z braku transparentności tych narzędzi.

· Dr Jakub Kwaśny uzupełnił katalog barier o wymiar czysto rynkowy. Mniejsze gminy z przyczyn finansowych nie są w stanie konkurować z sektorem prywatnym o wykwalifikowanych specjalistów IT, co drastycznie obniża ich poziom cyberbezpieczeństwa. Dodatkowo prezydent zwrócił uwagę na nową dynamikę komunikacyjną w mediach społecznościowych – urzędnicy działają obecnie w warunkach permanentnej presji czasu, wywoływanej przez mieszkańców oczekujących natychmiastowych odpowiedzi i reakcji na zgłaszane cyfrowo problemy, co dezorganizuje tradycyjne procedury administracyjne.

Panel II: „Jak zmieniać instytucje samorządowe?”

W panelu udział wzięli:

· Jerzy Stępień (FRDL)

· prof. Michał Kasiński (Uniwersytet Łódzki).

· dr Justyna Przedańska (Uniwersytet Gdański)

· prof. Alfred Lutrzykowski (Państwowa Akademia Nauk Stosowanych we Włocławku)

· dr Aneta Kowalewska (Związek Miast Polskich)

· mec. Maciej Kiełbus (mecenas w ZIEMSKI&PARTNERS KANCELARIA PRAWNA Kostrzewska, Kołodziejczak i Wspólnicy sp.k.)

Panel stanowił kontynuację rozważań nad elastycznością samorządów, jednak skupił się bezpośrednio na strukturze samych instytucji. Poruszono tematy ich konstrukcji, mechanizmów równowagi, odpowiedzialności publicznej, kontroli demokratycznej oraz efektywności w realizacji zadań publicznych.

1.Obrona interesu lokalnego i wyraźny podział władzy

Jerzy Stępień przypomniał, że fundamentem reformy samorządowej miało być definiowanie i negocjowanie „interesu lokalnego” na forum rady. Wskazał, że wprowadzenie w 2002 roku bezpośrednich wyborów włodarzy osłabiło rolę rady, sprawiając, że interes lokalny coraz częściej ustępuje miejsca presji interesów partyjnych i jednoosobowej władzy. Aby to naprawić, zaproponował powrót do wyboru organu wykonawczego przez radę lub – w przypadku zachowania wyborów bezpośrednich – uczynienie włodarza przewodniczącym rady, co skoncentrowałoby w jego rękach funkcje polityczno-reprezentacyjne, podczas gdy zarządzanie urzędem i administracją powierzono by profesjonalnemu i apolitycznemu korpusowi służby cywilnej. Powołując się na ustalenia zespołu prof. Hausnera, prelegent podkreślił również ogromny potencjał gospodarczy i społeczny samorządu jako lokalnego inwestora i pracodawcy, przestrzegając przed podporządkowywaniem tej siły logice partyjnej.

2.Pluralizm i wolność wspólnot jako wartość cywilizacyjna

Prof. Michał Kasiński zaznaczył, że samorząd terytorialny może prawidłowo funkcjonować i rozwijać się wyłącznie w pluralistycznym systemie ustrojowym, który chroni wolność jednostki, dopuszcza spór oraz umożliwia osiąganie porozumienia. Odwołując się do myśli Alexisa de Tocqueville’a, podkreślił, że wolne gminy są wartością cywilizacyjną i „szkołą wolności”, w związku z czym samorządu nie można sprowadzać wyłącznie do techniki zarządzania czy efektywności. W swojej wypowiedzi przestrzegał również przed zagrożeniami monizmu samorządowego, populizmem, recentralizacją oraz koncepcjami technokratyczno-elitarystycznymi, które osłabiają aksjologiczny i demokratyczny rdzeń samorządności.

3.Czytelna odpowiedzialność i ryzyka modelu menedżerskiego

Dr Justyna Przedańska zgodziła się z diagnozą o potrzebie wzmocnienia rad, jednak akcentowała, że kluczowym sprawdzianem każdej reformy jest czytelność i jednoznaczność modelu odpowiedzialności. Mieszkaniec, radny czy urzędnik muszą dokładnie wiedzieć, kto odpowiada za decyzję, budżet, urząd oraz ewentualny błąd. Wyraziła przy tym wątpliwości wobec propozycji FRDL, wskazując, że rozdzielenie ról między wójta-przewodniczącego rady a sekretarza-menedżera może prowadzić do sporów kompetencyjnych, paraliżu decyzyjnego w sytuacjach konfliktu oraz rozmycia odpowiedzialności przed społecznością. Zwróciła także uwagę na trudności w stworzeniu w pełni apolitycznego korpusu urzędniczego oraz ograniczenia kadrowe występujące w mniejszych gminach.

4.Samorząd jako wielki projekt ustrojowy

Prof. Alfred Lutrzykowski dokonał rozróżnienia między pojęciem „samorządności terytorialnej” jako cechy i sposobu wykonywania władzy a „samorządem terytorialnym” stanowiącym jego instytucjonalne oprzyrządowanie. Przywołał historyczną drogę odrodzenia samorządu w Polsce – od postulatów opozycji i programu „Samorządnej Rzeczypospolitej”, przez skomplikowane negocjacje przy podstoliku samorządowym Okrągłego Stołu z udziałem prof. Regulskiego i prof. Kuleszy, aż po legislację z lat 1989–1990. Podkreślił, że przywrócenie samorządności od początku było fundamentalnym projektem ustrojowym przełamującym monopol państwa socjalistycznego, a nie jedynie techniczną zmianą w zarządzaniu lokalnym.

5.Ewolucyjny rozwój i odpowiedź na nowe wyzwania

Dr Aneta Kowalewska zadeklarowała otwartość Związku Miast Polskich do dialogu, zaznaczając, że wszelkie przekształcenia powinny zachodzić ewolucyjnie i w partnerstwie z samorządowcami, którzy przez dekady udowodnili swoją sprawczość i elastyczność. Apelowała o uwzględnienie ogromnego zróżnicowania gmin oraz nowych wyzwań, takich jak depopulacja i zmiany demograficzne. Przestrzegała przy tym, że zasada dwukadencyjności może paradoksalnie ułatwić partiom politycznym przejmowanie władzy we wspólnotach lokalnych po odejściu doświadczonych, bezpartyjnych liderów, a także wskazała na ryzyko rozmycia odpowiedzialności w modelach o charakterze bardziej kolegialnym.

6.Realne wzmocnienie radnych i współpraca międzygminna

Mec. Maciej Kiełbus opowiedział się za podejściem ewolucyjnym, wskazując, że przed wprowadzaniem zmian ustrojowych należy w pierwszej kolejności realnie wzmocnić pozycję samych radnych i rad gmin. Wśród konkretnych rozwiązań zaproponował ustanowienie standardów obsługi prawnej i eksperckiej, wprowadzenie obowiązkowych szkoleń, urealnienie prawa dostępu do informacji, zagwarantowanie radzie niezależnej reprezentacji procesowej przed sądami oraz umożliwienie korzystania z opinii RIO i wojewody. Podkreślił również, że sama zmiana wewnętrznej struktury organów nie rozwiąże problemów decentralizacji, dlatego równie istotny jest rozwój praktycznych instrumentów współpracy międzygminnej, takich jak związki metropolitalne i rozwojowe.

 

Gala X edycji Nagrody im. Jerzego Regulskiego

Uroczystym zwieńczeniem całego wydarzenia była jubileuszowa, X Gala Nagrody im. Jerzego Regulskiego. Nagroda ta odwołuje się do dziedzictwa profesora i honoruje osoby oraz instytucje, które w sposób szczególny angażują się w budowanie samorządności i dbałość o dobro wspólne.

 

Laureaci oraz wyróżnieni zostali wskazani przez Kapitułę w dwóch kategoriach:

 

1. Kategoria: Wzmacnianie samorządności terytorialnej

· Laureat Nagrody Głównej: Prof. Paweł Swianiewicz - Dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego.

· Wyróżnienie: Dr Marcin Radziłowicz - Sekretarz Miasta Ełku.

· Wyróżnienie: Dr Grzegorz Czarnocki - Prezes Regionalnej Izby Obrachunkowej w Opolu.

· Wyróżnienie: Sebastian Nabrzeski - Sekretarz Gminy Zaleszany

 

2. Kategoria: Kreowanie ładu przestrzennego zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju

· Laureat Nagrody Głównej: Andrzej Chwalibóg

· Wyróżnienie: Pomorskie Biuro Planowania Regionalnego – nagrodę odebrała zastępczyni dyrektora Anna Błażewicz-Stasiak

· Wyróżnienie: Miasto Grudziądz – nagrodę odebrał Andrzej Piotr Cherek

 

Serdecznie gratulujemy wszystkim laureatom i wyróżnionym w tegorocznej edycji!